Opkomstplicht is zo gek nog niet
In de Maand van de Filosofie schrijven Groningse studenten over vrijheid. Vandaag: Nederland kent al veertig jaar geen opkomstplicht meer bij verkiezingen. Anton Jumelet betoogt dat zo’n plicht noodzakelijk is voor het behoud van de democratie.
De opkomst bij de Nederlandse verkiezingen van de afgelopen drie jaar was weinig hoopgevend: bij de gemeenteraadsverkiezingen 54 procent, bij de verkiezingen voor het Europese Parlement 37 procent, en bij de waterschapsverkiezingen slechts 24 procent.
Dan België! Voor Europese, landelijke of regionale verkiezingen ligt de opkomst bij onze zuiderburen doorgaans boven de 90 procent.
De belangrijkste verklaring voor dit contrast is dat er in België een opkomstplicht geldt. Een opkomstplicht is niet hetzelfde als een stemplicht. In België word je geacht je op een stembureau te melden. Maar er wordt niet gecontroleerd of je een geldige en niet-blanco stem uitbrengt. Je hoeft het biljet niet eens in de stembus te gooien.
Ik wil verdedigen dat de invoering van de opkomstplicht in Nederland een grote stimulans voor onze democratie zou zijn.
Centraal in de parlementaire democratie staat het idee van evenredige vertegenwoordiging. In de politiek dient elke maatschappelijke groep naar verhouding gerepresenteerd te worden. Besluiten worden bij meerderheid genomen, maar elke minderheid moet ten minste een stem kunnen hebben.
Als een aanzienlijk deel van de bevolking zich niet laat representeren, kan dat leiden tot een structurele benadeling en vrijheidsbeperking van bepaalde minderheden. In Nederland zijn dit bijvoorbeeld jongeren, minderbedeelden en lageropgeleiden. Als minder dan 50 procent van de stemgerechtigden komt opdagen, dreigen de meerderheidsbesluiten hun legitimiteit al helemaal te verliezen.
Een democratie is er dus bij gebaat dat politici namens zoveel mogelijk mensen en groepen spreken. Daarom moeten de burgers niet alleen de mogelijkheid hebben om te komen stemmen, maar moeten er ook daadwerkelijk zoveel mogelijk stemmen worden uitgebracht. Diverse wetenschappelijke studies laten zien dat een opkomstplicht hier fors aan bijdraagt.
Een vaak gehoord bezwaar tegen de opkomstplicht is dat een democratie haar burgers ook de vrijheid hoort te geven om niet te stemmen. De opkomstplicht zou een schandalige schending van deze vrijheid zijn, zo beweert men.
Dit vrijheidsargument lijkt aantrekkelijk, maar er zitten enkele haken en ogen aan.
Ten eerste blijft het recht om niet te stemmen behouden, want de
kiezer heeft slechts de plicht zich
te melden bij een stembureau,
niet om daadwerkelijk een stem
uit te brengen. In België zijn ongeldige of blanco stemmen dan ook talrijker dan in Nederland, al staat dat aantal in geen verhouding tot het aantal absente kiezers in ons land.
Ten tweede valt te betwijfelen of
we alle verantwoordelijkheid om
al dan niet naar de stembus te
gaan wel bij de burger zelf moeten leggen. Zij hebben namelijk goede redenen om het stembureau links te laten liggen. Hoe groot is nu de kans dat net jouw stem doorslaggevend is? Eén stem maakt praktisch geen verschil voor de einduitslag. Voor elke individuele burger is
wegblijven dus een nuttige besparing van tijd, energie en geld. Maar door de opkomstplicht in te voeren geeft de overheid elk individu alsnog een stimulans om te gaan stemmen. Wegblijvers krijgen een kleine boete.
Ten derde kent een democratie sowieso weinig absolute vrijheden. Een overheid kan besluiten de vrijheid van haar burgers in meer of mindere mate te beperken. Als hier goede redenen voor zijn, is dit ook volledig terecht. Denk aan verkeersregels, verplichte geboorteregistratie of leerplicht.
Het tegengaan van de leegloop van onze democratie is precies een reden om een kleine vrijheidsbeperking in te voeren. Zeker omdat het juist de democratische staatsvorm is die zijn burgers veel rechten en vrijheden verschaft. Het inleveren van een klein beetje vrijheid omwille van het behoud van meer vrijheden en kansen is dan niet onredelijk.
De opkomstplicht zal onze vrijheid beperken, net zoals verkeersregels dat doen. Maar net zoals verkeersregels hebben we die beperking hard nodig. Al is ze natuurlijk geen haarlemmerolie die alle gebreken van de huidige politiek laat verdwijnen, een impuls voor onze democratie zal de opkomstplicht zeker zijn. En het enige wat daarvoor nodig is, is wat eenvoudige Haagse bluf.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten